دستورالعمل اجرایی تأسیس و مدیریت مراکز «امید و زندگی» (موضوع ماده 16 قانون مبارزه با مواد مخدر)
به‌منظور تحقق اهداف سیاستی کشور در حوزه نگهداری، درمان و کاهش آسیب معتادان متجاهر و در چارچوب الزامات قانونی و برنامه‌ای، این دستورالعمل ضوابط و فرایندهای حاکم بر ایجاد، بهره‌برداری، اداره و نظارت بر مراکز موسوم به «امید و زندگی» را تبیین می‌نماید. مراکز مزبور به‌عنوان واحدهای تخصصیِ ارائه خدمات یکپارچه، عهده‌دار اجرای چرخه مستمر غربالگری، سم‌زدایی، درمان، بازتوانی، مهارت‌آموزی، اشتغال و جامعه‌پذیری تا مرحله مراقبت پس از خروج می‌باشند.
۱) قلمرو شمول و مفاهیم
پذیرش در مراکز «امید و زندگی» منوط به انجام غربالگری تخصصی توسط تیم درمانی و صدور دستور مقام قضایی است. «واحد غربالگری» مرجع تشخیص اولیه، احراز شرایط و سطح‌بندی درمانی و «مرکز امید و زندگی» محل ارائه خدمات اقامتی و درمانیِ پیوسته تا بازگشت پایدار به جامعه تلقی می‌گردد.
۲) فرایند تأسیس و صدور مجوزها
نیازسنجی تأسیس در سطح استان با اتکاء به شاخص‌های شیوع، ظرفیت‌های زیرساختی و امکان تأمین مالی انجام و پس از تصویب مرجع استانی، به مرجع ملی ذی‌صلاح ارسال می‌شود. صدور مجوز تأسیس اولیه (موافقت اصولی)، احراز انطباق فنی، ایمنی و بهداشتی، صدور پروانه تأسیس و نهایتاً پروانه بهره‌برداری، وفق تشریفات مقرر صورت می‌پذیرد. آغاز فعالیت منوط به استقرار واحدهای درمانی، روان‌درمانی، مددکاری، مهارت‌آموزی و انتظامی است.
۳) الزامات فنی، ایمنی و بهداشتی
طراحی و بهره‌برداری از فضاها (واحد غربالگری، درمانگاه، اقامتگاه‌ها و فضاهای پشتیبان) باید مطابق استانداردهای مصوب درخصوص سرانه‌های فضایی، ایمنی سازه، بهداشت محیط، تجهیزات درمانی، تهویه، اطفای حریق و نظام پایش تصویری انجام پذیرد. تفکیک فضاها و ظرفیت‌ها بر اساس مراحل درمانی الزامی است.
۴) ساختار سازمانی و نیروی انسانی
به‌کارگیری پزشک/روان‌پزشک، پرستار یا بهیار، روان‌شناس، مددکار اجتماعی، کارکنان اداری و خدماتی و نیروهای حفاظت فیزیکی مطابق نسبت‌های مقرر الزامی است. مدیر مرکز باید واجد شرایط حرفه‌ای، حسن شهرت، عدم محکومیت مؤثر کیفری و گواهی‌های آموزشی مرتبط بوده و مسئولیت برنامه‌ریزی درمان، هماهنگی بین‌بخشی، ایمنی، انضباط اجرایی و گزارش‌دهی را بر عهده دارد.
۵) فرایندهای پذیرش، درمان و ترخیص
پذیرش صرفاً پس از غربالگری و دستور قضایی انجام می‌شود. برنامه درمانی در سه مرحله «تثبیت و مراقبت‌های پایه»، «بازتوانی و مهارت‌آموزی» و «اشتغال و جامعه‌پذیری» اجرا می‌گردد. ترخیص بر مبنای ارزیابی تیم درمان و با برنامه مراقبت‌های پس از خروج و معرفی به مراکز مجاز پیگیری می‌شود.
۶) ارزیابی عملکرد و اعتباربخشی
عملکرد مراکز بر پایه شاخص‌های ماندگاری در درمان، موفقیت در ترک، اشتغال پس از ترخیص و مشارکت خانواده ارزیابی و مراکز بر اساس نتایج اعتباربخشی درجه‌بندی می‌شوند. تعیین سرانه‌های مالی و تخصیص منابع تابع نتایج ارزیابی است.
۷) نظارت و رسیدگی به تخلفات
نظارت بر حسن اجرای مقررات، کیفیت خدمات، رعایت حقوق شهروندی و انطباق با پروتکل‌های درمانی در سطح استان توسط کمیته نظارتی متشکل از مراجع ذی‌صلاح انجام می‌شود. تخلفاتی از قبیل پذیرش بدون غربالگری، عدم رعایت پروتکل‌های درمانی، بدرفتاری با مددجویان، پذیرش مازاد بر ظرفیت، عدم ثبت اطلاعات و تخلفات مالی، مشمول اقدامات انتظامی و اداری مقرر خواهد بود.
این دستورالعمل با تصویب و ابلاغ ستاد مبارزه با مواد مخدر لازم‌الاجرا بوده و اجرای آن با همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط از جمله فرماندهی کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران، مراجع قضایی و نهادهای بهداشتی و حمایتی انجام می‌پذیرد.